#Wiedza

Nowy Cyrk – buntownik czy kontynuator?

Geneza Nowego cyrku (znanego pod mianem „cirque nouveau”) ginie w pomroce lat 70. XX wieku. Jego narodziny są umiejscawiane najczęściej we Francji, ale także w Australii, USA bądź w Wielkiej Brytanii. Nowy Cyrk charakteryzuje się przede wszystkim podejściem do „historii – opowieści” – stara się ją przedstawić w odróżnieniu od cyrku tradycyjnego, który obecnie żadnej historii nie przedstawia, będąc zazwyczaj zbiorem numerów kolejnych artystów. Przedstawienia z kręgu nowego cyrku starają się opowiadać historię wykorzystując dyscypliny cyrkowe i kuglarskie jako język narracji. Kolejnymi różnicami, które zazwyczaj się wymienia to odejście od tresury i wykorzystania zwierząt oraz prezentowanie spektakli poza przestrzenią namiotu cyrkowego.

Na samym wstępie trzeba dodać, że różnice te zaczęto wymieniać raczej na potrzeby definiowania nowego zjawiska niż jako filary konstytuujące nową formę. U jego zarania nie leży żaden estetyczny manifest, zbiór rewolucyjnych tez, ani też nie stoi na straży charyzmatyczna, wyznaczająca nową ścieżkę postać. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że zjawisko nowego cyrku nie powstało w opozycji do cyrku nowożytnego w ogóle, ale jedynie wobec skostniałej formy ostatniego jego wcielenia (cyrku zwanego tradycyjnym). Takich „wcieleń” cyrk nowożytny żywy do czasów obecnych miał kilka.

Mówiąc o odejściu nowego cyrku od cyrku jako namiotu (słowo cyrk wcale nie opisuje namiotu jako takiego, ale pochodzi z czasów rzymskich, gdzie mianem cyrku określano budynek otaczający hipodrom;pierwszy raz w czasach nowożytnych nazwę cyrk użyli bracia Franconi w 1806 roku) i cyrkowej areny (także w sensie mentalnym – całego porządku i rytuału związanego z cyrkowym przedstawieniem), a za nowe miejsce obierając sobie ulicę lub budynek teatru, należy zastanowić się nad przyczynami takiej sytuacji. Przedstawianie w namiocie cyrkowym niesie ze sobą wiele uwarunkowań, które z punktu widzenia pojedynczego niewielkiego przedstawienia są fizycznie nie do spełnienia (namiot cyrkowy należy postawić od podstaw, zbudować amfiteatr i scenę, a charakter przestrzeni wewnątrz namiotu niesie ze sobą pewne bardzo specyficzne konsekwencje). Jest zwyczajnie prościej i taniej zagrać przedstawienie w wynajętej sali teatralnej lub po prostu na ulicy.

Należy wspomnieć, że ta różnica pomiędzy cyrkiem tradycyjnym i cyrkiem nowym na przestrzeni ostatnich kilku lat zupełnie się zdezaktualizowała. Duże zespoły i kompanie cyrkowe z kręgu nowego cyrku coraz powszechniej powracają do namiotów cyrkowych jako przestrzeni prezentacji i nie chodzi tylko o miejsce – z tym powrotem zmieniają także sposób funkcjonowania ze stacjonarnego na przejezdny, jeżdżąc jak to kiedyś bywało z własnym namiotem i rozstawiając się w kolejnych miastach. Różnica polega jedynie na tym, że jeździ się zazwyczaj na zaproszenie festiwali i na wcześniej zakontraktowaną liczbę przedstawień. A więc to, co teraz obserwujemy na zachodzie to raczej powrót do tradycyjnej przestrzeni i sposobu funkcjonowania, oczywiście przystosowanego do nowych realiów.

Kolejna różnica, którą niektórzy traktują priorytetowo, wymieniając ją na pierwszym miejscu jako główną różnicę pomiędzy cyrkiem tradycyjnym a nowym cyrkiem i jako rodzaj manifestacji i sprzeciwu wobec cyrku tradycyjnego, polega na rezygnacji z wykorzystywania tresury i zwierząt jako części składowej swoich przedstawień. Tak naprawdę trudno powiedzieć czy ojcowie nowego cyrku zrezygnowali ze zwierząt i tresury ze względu na swój sprzeciw wobec fizycznego cierpienia tresowanych zwierząt, czy tylko dlatego, że tresura jako taka jest mało użytecznym środkiem narracyjnym (niesie ograniczone możliwości narracyjne). Przytaczając ten argument należy pamiętać, że są zespoły i artyści zaliczający się do kręgu nowego cyrku, w których przedstawieniach biorą udział zwierzęta i to z powodzeniem.

Główną różnicą jaką, moim zdaniem, należałoby uwypuklać są zmiany jakie zapoczątkowało zjawisko nowego cyrku w podejściu do dyscyplin cyrkowych i kuglarskich. Nowy cyrk zapoczątkował otwarcie się zamkniętej i skostniałej formy i dyscyplin. Nastąpiło swoiste otwarcie się. Kiedyś sztywno przypisane do areny cyrkowej aktywności, takie jak: akrobacje, żonglerka czy klownada, stały się bardzo popularnymi rozrywkami tracąc nimb wyjątkowości (niemal magiczności) na rzecz powszechnej dostępności, ale zyskując dzięki temu świeżość i szeroki rozwój.

Wydaje się, że chcąc doszukać się genezy nowego cyrku należy zacząć poszukiwania od indywidualnych artystów – cyrkowców, którym przestało wystarczać wykonywanie kolejnego numeru lub rutyny. Natura artysty wzięła górę i jako profesjonaliści posiadający niezwykłe umiejętności zaczęli je po prostu wykorzystywać jako środek do opowiedzenia historii.

Cyrk jest więc nowy w takim sensie, że rodzic prowadzący dziecko do namiotu cyrkowego może się rozczarować (lub mile zaskoczyć), oglądając, zamiast kolejnych numerów podstarzałych żonglerów w trykotach, inscenizacje współczesnego tekstu.

Wydaje się że nowy cyrk jest po prostu cyrkiem aktualnym, czyli odpowiadającym duchowi naszej epoki. Nowy cyrk tak jak inne dziedziny kultury i sztuki jest zjawiskiem wciąż rozwijającym się, wciąż poszukującym i przekraczającym kolejne granice. Jest to po prostu cyrk naszych czasów.

W naszym kraju wciąż nieznany, na zachodzie wszedł w obieg kultury popularnej i dziś wyznacza bez kompleksów kolejne kierunki i trendy estetyczne, kulturowe czy społeczne, tak jak czynił to niegdyś.

Autor: Rafał Sadownik

Źródła
http://en.wikipedia.org/wiki/Contemporary_circus