#Wiedza

Akrobatyka wczoraj i dziś

O co tu chodzi i skąd się to wzięło

Akrobatyka jest to sztuka przełamywania barier i ograniczeń ludzkiego ciała. Pojęcie to określa rodzinę sportów polegających na wykonywaniu ewolucji cielesnych o wysokim stopniu trudności. Wymaga ogromnych umiejętności, perfekcyjnej kontroli nad własnym ciałem oraz przede wszystkim bardzo dużej sprawności fizycznej. Efekty tych starań od stuleci wzbudzają zachwyt i podziw oglądających.
Elementy akrobatyki towarzyszyły ludzkości od wieków. Pierwsze pojawiły się w Chinach, Egipcie oraz Grecji. Najstarszym przykładem są egipskie malowidła ścienne odnalezione w grobowcu w Memfis. Przedstawiają one różne rodzaje wyczynów akrobatycznych tamtych czasów np.: piramidę czy inne modele akrobatyki parterowej (czyli prezentowania efektownych ćwiczeń czy konstrukcji z ludzkich ciał, wykonywanych na ziemi). Bardzo niebezpieczne, ale jednocześnie efektowne popisy miały miejsce na Krecie. Na odnalezionych w pałacu w Knossos malowidłach pochodzących z ok. 2400r. p. n. e. znajdują się akrobaci skaczący przez grzbiet szarżującego byka. Ewolucje te były wstępem do ceremonii religijnych. Natomiast w Tebach odnaleziono figurę zdobiącą mur filaru, która przedstawia jeźdźca wiszącego z boku końskiego zadu. Jest to pierwsze zobrazowanie znanej nam dziś sztuki woltyżerki.

Atrakcje średniowiecza
Przenosząc się do okresu średniowiecza zobaczymy grupy kuglarzy wędrujące od miasta do miasta. Pośród nich znaleźli miejsce akrobaci – przede wszystkim linoskoczkowie, wykonujący swoje ewolucje na wysoko zawieszonej linie. Aby uatrakcyjnić występy dodatkowo stosowali oryginalne rekwizyty lub stroje, np. linoskoczek z Kolonii w roku 1505 popisywał się tańcząc na linie w pełnej zbroi. Występy tego rodzaju artystów były bardzo popularne. Oprócz pokazów na targach czy jarmarkach, gościli oni często na wielu ważnych uroczystościach dworskich.
Przełomowym momentem w historii akrobatyki był rok 1599 kiedy powstało niezwykłe dzieło „Trois dialogues de l’exercice de sauter et voltiger en l’air” („Trzy dialogi o ćwiczeniach w skokach i woltażu”) w którym A. Tuccaro, nadworny skoczek króla Karola IX, opisał podstawy swojej sztuki. W bardzo nowatorski jak na tamte czasy sposób, wyjaśniał on podstawy skoków, a także przedstawiał nowy sposób postrzegania i traktowania ludzkiego ciała. Utwór ten miał wpływ na rozwój gimnastyki jako nowej sztuki doskonalenia fizycznego człowieka. Z traktatu tego przejęto wiele elementów, m.in. skoki przez imitację konia oraz ćwiczenia na kółkach i drążku.

Wczoraj i dziś
W połowie XVIII w. akrobatyka związała się mocno ze sztuką cyrkową. Aby zmienić jej charakter z rozrywki kojarzonej z pospólstwem na widowisko o wyższej randze, systematycznie podnoszono poziom trudności akrobacji. Powstawały też nowe, coraz lepsze rekwizyty, uatrakcyjniające występy, m.in. trapez.
XX wiek to okres kolejnych znaczących zmian. Pojawienie się akrobatyki sportowej, do sztuki głównie do tej pory widowiskowej, wprowadziło element współzawodnictwa. Dodano tym samym nowe dyscypliny sportowe, jak np. jazda figurowa na lodzie.

Kierunki rozwoju akrobatyki
Akrobatyka przez wieki ulegała przeróżnym wpływom i inspiracjom, zależnie od miejsca i kultury, w której się rozwijała. Dzięki temu dziś można wyróżnić wiele jej rodzajów, choć czasem to rozgraniczenie jest dość trudne. Jest tak w przypadku, chyba najbardziej nas interesującej, akrobatyki cyrkowej, w której odnajdziemy elementy m. in.: akrobatyki powietrznej czy konnej. Podczas spektakli, artyści wykonują skomplikowane ćwiczenia z użyciem takich sprzętów jak trapez, tissue, trampolina czy liny.

Prezentują swoje ogromne umiejętności, równowagę, opanowanie i siłę. We współczesnym cyrku często przedstawiane numery są elementem przedstawienia teatralnego. Warto zauważyć że ten rodzaj akrobatyki nie posiada charakteru współzawodnictwa, skłaniając się głownie w kierunku rozrywki dla publiczności.

Podobnie jest w przypadku woltyżerki, czyli akrobatyki konnej. Polega ona na wykonywaniu ewolucji podczas jazdy na koniu. Mogą to być zeskoki czy wskoki na koński grzbiet, prezentowanie ćwiczeń gimnastycznych na grzbiecie jadącego konia. Akrobaci często też żonglują, skaczą przez obręcze, czy wraz z innymi tworzą piramidę. Mogą występować pojedynczo lub też w drużynach.

Swoimi korzeniami woltyżerka sięga aż okresu Bizancjum, skąd pochodzą informacje o dwóch jeźdźcach popisujących się w Konstantynopolu. Natomiast w Europie sztuka ta pojawiła się w drugiej połowie XVIII w. Rozsławili ją dwaj angielscy jeźdźcy: Price and Johnson, występujący od 1760 r. w Londynie. Prezentowane przez nich akrobacje, stały się później klasycznymi, powtarzanymi przez pokolenia.
W ciągu kolejnych lat podobni artyści pojawiali się w największych miastach Europy. Przedstawienia z ich udziałem odbywały się przeważnie pod gołym niebem, na przestrzeni otoczonej płotem z desek. Ich repertuar składał się z trików cyrkowych, wojskowo sportowych ćwiczeń oraz akrobatyki na koniu. Artyści ci rekrutowali się głównie spośród zawodowych jeźdźców, treserów zwierząt, oraz akrobatów, którzy swoje występy przenieśli z ziemi na końskie grzbiety. Część z tych osób była dawnymi kawalerzystami, jak było w przypadku słynnego Philipa Astleya, założyciela cyrku Astley?s Royal Amphitheatre of Arts.
Pod koniec XVIII w. popularność woltyżerki wzrosła, między innymi z powodu coraz większego zainteresowania koniem oraz jego roli w transporcie czy wojsku. Doprowadziło to do powstania licznych szkół jazdy. Oprócz elementów akrobatycznych, bardzo popularna wśród wyższych warstw społeczeństwa była nauka estetyki i techniki jazdy. W tym samym okresie wędrujące trupy jeźdźców występujące do tej pory pod gołym niebem, zaczęły prowadzić bardziej osiadły tryb życia, wybierając sobie stałe miejsca swoich pokazów.
Warto też nadmienić, że wygląd tradycyjnego cyrku, a przede wszystkim kształt jego okrągłej areny zawdzięczamy woltyżerce. To właśnie galop konia po okręgu o odpowiednich wymiarach, pozwalał akrobatom najlepiej wyważyć równowagę. I tak też ten kształt areny utrwalił się na lata.

Bardzo efektowna i widowiskowa jest również akrobatyka powietrzna. Polega ona na wykonywaniu skomplikowanych ćwiczeń fizycznych z użyciem takich przyrządów jak tissue (szarfa), trapez (drążek, podwieszony na linach), lina, kółka, czy trapez kołowy. Wszystkie są zamocowane kilka metrów nad ziemią, co sprawia, że oglądanie tych popisów dostarcza wielu emocji. Ten rodzaj łączy się w dużym stopniu z akrobatyką cyrkową.

Kolejną, i chyba jedną z najbardziej znanych kategorii, jest akrobatyka sportowa. Od innych, do tej pory opisanych, odróżnia ja przede wszystkim dość duży charakter współzawodnictwa. Jej reguły i normy według których należy wykonywać ćwiczenia są ściśle ustalone i opisane. Wyróżniamy kilka konkurencji. Pierwsza to skoki na trampolinie, czyli ewolucje w powietrzu po odbiciu od sprężystej powierzchni – batutu, wykonywane przez kobiety oraz mężczyzn indywidualnie lub też synchronicznie, równocześnie na dwóch równoległych trampolinach. Kolejna to skoki na ścieżce, rozgrywane w kategorii kobiet i mężczyzn indywidualnie i drużynowo. Polegają na tym, że na ścieżce o długości 25 m zawodnik, bez robienia przerw, prezentuje układy skoków. Są również ćwiczenia grupowe. Mogą być one wykonywane przez dwójki kobiet, dwójki mężczyzn, pary mieszane, trójki kobiet oraz czwórki mężczyzn. Prezentują oni trzy układy: statyczny, dynamiczny oraz
mieszany.

Jeszcze inne zagadnienie, którym się zajmiemy, to wywodząca się z Chin akrobatyka lian. Jej nazwa pochodzi, od rodzaju naczynia „lian”, czyli konwi służącej do przechowywania alkoholu podczas dużych uroczystości. Naczynie to było wykorzystywane podczas ćwiczeń – akrobaci balansując na rękach na jego brzegu, wykonywali przeróżne figury. Sztuka ta była uprawiana przez dwie, bądź trzy osoby, co przyczyniało się do atrakcyjności tych pokazów.
Z tego samego kraju pochodzi również akrobatyka na słupie – rodzaj akrobacji, wykonywanych na podeście zamocowanym na słupie, prezentowany podczas festiwalów baxi.

Zdecydowanie bardziej współczesną kategorią jest akrobatyka spadochronowa. Dzieli się ona na akrobatykę indywidualną oraz zespołową. W pierwszym przypadku zawodnicy w czasie swobodnego spadania mają za zadanie poprawnie wykonać w jak najkrótszym czasie oraz w określonym kierunku wiązankę sześciu figur: cztery spirale oraz dwa salta w tył. Natomiast w drugim – grupa zawodników, wykonując skok z opóźnionym otwarciem spadochronu, musi utworzyć jak największą liczbę kolejnych figur akrobatycznych. Zawody rozgrywane są w trzech konkurencjach: akrobacja zespołowa 4-osobowa, akrobacja zespołowa 8-osobowa, akrobacja zespołowa 16-osobowa.

Oczywiście, oprócz wymienionych tu rodzajów akrobatyki istnieje jeszcze wiele innych. Zależnie od czasu powstania, miejsca i kultury w jakiej się rozwijały, wyewoluowały w wielu kierunkach. Wciąż też powstają się nowe rodzaje, często na bazie jednego z powyższych.

Autor: Magdalena Plewuch

Bibliografia:
1. Danowicz Bogdan, Był cyrk olimpijski, ISKRY 1984.
2. Lipoński Wojciech, Encyklopedia sportów świata, Oficyna Wydawnicza Atena, Poznań 2006.